පරාක්රමබාහු රජුගේ මහා කලා නිර්මාණය සහ දන්ත ධාතූන් වහන්සේගේ සැඟවුණු උරුමය
සරලවම කිව්වොත් වටදාගෙය කියන්නේ "වට වන්දනා කළ හැකි ධාතු මන්දිරය" කියන එකයි. පුංචි චෛත්යයක් වටේට, ඒක වැස්සෙන් සහ අව්වෙන් ආරක්ෂා කරන්න වටකුරු හැඩයට හදපු ගල් මන්දිරයකට වටදාගෙය කියා හඳුන්වයි. ශ්රී ලංකාවේ වටදාගෙවල් කිහිපයක්ම තිබුණත්, ඒ හැම එකකටම වඩා කලාත්මක, විශාලම සහ අලංකාරම වටදාගෙය පිහිටා තිබෙන්නේ පොළොන්නරුවේ ඓතිහාසික දළදා චතුරස්රය තුළයි.
පොළොන්නරුවේ වටදාගෙය නිර්මාණය කිරීම පිටුපස ලංකා ඉතිහාසයේ සිටි දැවැන්තම රජවරුන් දෙදෙනෙකුගේ නම් සඳහන් වේ:
එදා හෙළ රජවරුන් මෙතරම් වියදම් කරමින් මෙවැනි සුපිරි මන්දිරයක් හැදීමට ප්රධානතම හේතුව වූයේ රාජ්යත්වයේ සංකේතයන් ආරක්ෂා කිරීමයි. එදා ලංකාවේ රජකම අයිති කරගැනීමේ ප්රධානතම සාධකය වූ "ශ්රී දන්ත ධාතූන් වහන්සේ" සහ "පාත්රා ධාතූන් වහන්සේ" එදා නිල වශයෙන් ආරක්ෂිතව තැන්පත් කර වන්දනාමාන කළේ මේ පොළොන්නරුවේ වටදාගෙය තුළයි.
වටදාගෙයට ඇතුල් වන දොරටු සහ පියගැටපෙළවල් අසල ඇති කැටයම් ලෝක ප්රසිද්ධය. ඒවායේ සැඟවුණු අර්ථයන් මෙසේය:
පියගැටපෙළ දෙපැත්තේ ඇති මුරගල්වල කැටයම් කර ඇත්තේ නාග රාජයාය. එක අතකින් සෞභාග්යය සංකේතවත් කරන පුන්නකලසක් (පැන් කලයක්) සහ අනෙක් අතින් මල් මිටක් ගෙන සිටින ඔහුගේ හිස වටා නාග පෙණ 7ක් ඇත. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙම පූජනීය ස්ථානයට එන සියලු බාහිර අනතුරුවලින් මෙය ආරක්ෂා කරන බවයි.
පියගැටපෙළ මුල ඇති අර්ධ කවච හැඩැති ගලයි. අනුරාධපුර යුගයේ සඳකඩපහණවල තිබූ "ගවයාගේ" රූපය පොළොන්නරුවේදී ඉවත් කර ඇත. ඊට හේතුව ඒ සමයේ තිබූ හින්දු ආගමික බලපෑම නිසා ගවයා පූජනීය සතෙකු ලෙස සැලකීමයි. ඒ වෙනුවට ඇතා, සිංහයා සහ අශ්වයා පමණක් මෙහි දක්නට ලැබේ.
මන්දිරය මධ්යයේ ඇති කුඩා ස්තූපය වටා සතර දිශාව (උතුර, දකුණ, නැඟෙනහිර, බටහිර) බලාගෙන නෙළා ඇති අතිශය ශාන්ත සමාධි බුදු පිළිම වහන්සේලා සතර නමක් වැඩසිටිති.