හනුමන්තාගේ පියසටහන්, නාඳුනන ඖෂධ සහ මීදුමෙන් වැසුණු ශුද්ධ භූමිය
ලංකාවේ උතුරු මැද පළාතේ අනුරාධපුර සහ මාරදන්කඩවල ප්රදේශයට මායිම්ව පිහිටි රිටිගල යනු හුදෙකලා කඳු පන්තියකි. ලංකාවේ වියළි කලාපයේ පිහිටා තිබුණත්, මෙම කන්ද මුදුනට යන විට පරිසරය සම්පූර්ණයෙන්ම තෙත් කලාපීය නුවරඑළිය වැනි සිසිල් මීදුම් සහිත දේශගුණයකට මාරු වේ. මෙහි ඇති අද්භූත ස්වභාවය නිසාම මෙය අද වන විට දැඩි රක්ෂිතයක් ලෙස නම් කර ඇත.
රාමායණ කතාවට අනුව රාමා-රාවණා යුද්ධයේදී ලක්ෂ්මණ කුමාරයාට මාරන්තික ඊතල ප්රහාරයක් වැදී සිහිසුන් වේ. ඔහුව බේරා ගැනීමට නම් හිමාලයේ ඇති "සංජීවනී" ඇතුළු රහස්ය ඖෂධ වර්ග 4ක් අවශ්ය විය. හිමාලයට ගිය හනුමන්තාට මේ පැළෑටි හඳුනාගත නොහැකි වූ තැන, ඔහු එම ඖෂධ පැළෑටි වැවී තිබුණු හිමාල කන්දේ සම්පූර්ණ කොටසක්ම අතින් කඩාගෙන ලංකාවට පියාඹා ආවේය. එසේ රැගෙන එන විට ඉන් ගිලිහී වැටුණු කොටස "රිටිගල" බව ජනප්රවාදයේ කියවේ.
විද්යාත්මක පුදුමය: පුදුමයකට මෙන්, ලංකාවේ වෙනත් කිසිදු වියළි කලාපයක තබා තෙත් කලාපයකවත් දැකිය නොහැකි, හිමාල කඳුකරයට පමණක් ආවේණික අතිශය දුර්ලභ ඖෂධීය පැළෑටි වර්ග කිහිපයක් අදටත් රිටිගල කන්ද මුදුනේ ස්වාභාවිකවම වැවී පවතී!
රිටිගල පුරාණයේ ප්රසිද්ධව තිබුණේ "පාංශුකූලික" භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටි මධ්යස්ථානයක් ලෙසයි. මෙහි ඇති නටබුන් දෙස බැලීමේදී ලංකාවේ අනෙක් පන්සල් වගේ කිසිදු බුදුපිළිමයක්, චෛත්යයක් හෝ බෝධි වෘක්ෂයක් දක්නට ලැබෙන්නේ නැත. මෙහි සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා බාහිර වන්දනාවන්ගෙන් මිදී, අතිශය දැඩි වත්පිළිවෙත් රකිමින් පියගැටපෙළවල් සහ ගල් පුවරු මත සක්මන් කරමින් අභ්යන්තර මනස දියුණු කිරීමට (භාවනාවට) පමණක් මුල් තැන දී ඇත.
මහා වංශයට අනුව පණ්ඩුකාභය කුමාරයා තමන්ගේ මාමලා සමඟ යුද්ධ කිරීමට පෙර වසර කිහිපයක්ම රහසින් සේනා සංවිධානය කළේ රිටිගල කන්ද කේන්ද්ර කරගෙනයි. එදා මෙහි ජීවත් වූ "යක්ෂ" ගෝත්රික ජනතාව කුමාරයාට යුද්ධය දිනන්න විශාල ලෙස උදව් කර ඇත. අදටත් ගැමියන් විශ්වාස කරන්නේ මෙහි ඇති අද්භූත බලවේග සහ ඖෂධ උයන් රක්ෂා කරන අදෘශ්යමාන බලවේග කන්ද පුරා සැරිසරන බවයි.
රිටිගල පාමුල පිහිටා ඇති දැවැන්ත ගල් පොකුණ හඳුන්වන්නේ "බන්ධාපොකුණ" කියාය. මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම් මෙතරම් විශාල පොකුණක් නිර්මාණය කිරීමට යොදාගෙන ඇති දැවැන්ත ගල් කුට්ටි එකිනෙක මනාව පෑස්සෙන සේ සකස් කර තිබීමයි. පුරාණයේ කන්දට පැමිණි අය ශුද්ධ වූ භූමියට ඇතුළු වීමට පෙර මෙයින් ස්නානය කර පිරිසිදු වූ බව විශ්වාස කෙරේ.