ස්වර්ණමාලී මහා ස්තූපයේ අසිරිමත් සහ පූජනීය ඉතිහාස කතාව
දුටුගැමුණු මහ රජතුමාට (ක්රි.පූ. 161-137) මේ මහා සෑය හදන්න අදහස එන්නේ පුදුමාකාර විදිහකටයි. දවසක් රජතුමා තමන්ගේ මාලිගාවේ තිබුණු රන් සන්නසක් (රන් තහඩුවක ලියපු ලේඛනයක්) දකිනවා. ඒක ලියලා තිබුණේ ඊට අවුරුදු 140කට විතර කලින් ලංකාව පාලනය කරපු දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා විසිනුයි.
මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේ ඒ කාලේ දේවානම්පියතිස්ස රජුට අනාගත වාක්යයක් කියලා තිබුණා: "මහ රජ, අනාගතයේදී ඔයාගේ මුනුපුරු කෙනෙක් වෙන 'ගාමිණී අභය' (දුටුගැමුණු) නමින් රජ කෙනෙක් බිහිවෙනවා. අන්න ඒ රජතුමා මේ ස්ථානයේ ලෝකයම මවිත කරවන මහා ස්තූපයක් බඳිනවා." කියලා. තිස්ස රජ්ජුරුවෝ මේක රන් තහඩුවක ලියා තබා තිබුණා. දුටුගැමුණු රජ්ජුරුවන්ට මේක දැක්කම ඇතිවුණේ පුදුමාකාර සතුටක්. "මම උපදින්නත් කලින් මං ගැන අනාවැකි කියල තියෙනවා!" කියලා රජතුමා වහාම මහා සෑයේ වැඩ කටයුතු ආරම්භ කළා.
මහාවංශයේ රුවන්වැලි සෑයේ අත්තිවාරම දාපු විදිහ ඉතාමත් පැහැදිලිව ලියලා තියෙනවා. අද කාලේ ඉංජිනේරුවෝ පවා ඒ තාක්ෂණය දැකලා පුදුම වෙනවා. සෑය අවුරුදු දහස් ගණනක් භූමිකම්පාවලටවත් අහුවෙන්නේ නැතිවෙන්න අත්තිවාරම හැදුවේ පියවර 5කින් මෙන්න මෙහෙමයි:
රියන් හතක් (අඩි 11ක් විතර) ගැඹුරට විශාල බිම් ප්රමාණයක් හාරලා එතන තිබුණු පස් සම්පූර්ණයෙන්ම අයින් කළා.
ඒ හාරපු වළ ඇතුළට ශක්තිමත් වටකුරු ගල් (රටගල්) දාලා ඒවා ලොකු ඇතින්නන් ලවා පෑගෙව්වා (පොළොව තද කරන්න).
ඊට උඩින් විශේෂ මැටි වර්ගයක් (හරිතාල මැටි) සහ ඉතා ශක්තිමත් ගඩොල් එකින් එක ඇතුරුවා.
ඊළඟට තමයි සුපිරිම වැඩේ කරලා තියෙන්නේ. මලකඩ කන්නේ නැති වෙන්න යකඩ දැල් එලලා, ඒ මත ලෝකඩ තහඩු තියලා, ඒව එකිනෙකට සම්බන්ධ කරන්න රසදිය (Mercury) සහ විශේෂ මැලියම් වර්ගයක් පාවිච්චි කළා.
මේ හැමදේටම උඩින් සුවඳැති සුදු පාට ගල් කැට (ස්ඵටික) අතුරලා තමයි අත්තිවාරම සම්පූර්ණයෙන්ම නිම කළේ.
රුවන්වැලි සෑයට "ස්වර්ණමාලී මහා සෑය" කියලත් කියනවා. ඒකට හේතුව මේ සෑය හදන්න කපපු බිමේ තිබුණු රන් තෙලඹු ගසක ජීවත් වුණු "ස්වර්ණමාලී" නම් වෘක්ෂ දේවතාවියයි.
සෑය හදන්න ඒ ගහ කපන්න සිද්ධ වුණාම, දේවතාවිය ගොඩක් දුක් වුණා. එතකොට රජතුමා පොරොන්දු වුණා: "ඔබේ නම මම මේ මහා සෑයට තියනවා, ඒ වගේම සෑයේ එක පැත්තක ඔබේ රූපයකුත් අඳිනවා" කියලා. ඒ නිසයි මේකට ස්වර්ණමාලී සෑය කියන්නේ. "රුවන්වැලි" කියන නම හැදුණේ රන් වැලි (Gold Dust) තිබුණු භූමියක මේ සෑය ඉදිවුණු නිසයි.
මේක තමයි මුළු මහත් බෞද්ධ ලෝකයටම වැදගත්ම හරය. ලෝකයේ කොහේවත් නැති තරම් විශාලම බුදුරාජණන් වහන්සේගේ ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා ප්රමාණයක් (ද්රෝණයක් ධාතූන් වහන්සේලා) නිදන් කරලා තියෙන්නේ රුවන්වැලි සෑ ගැබ ඇතුළතයි. වංශකතාවලට අනුව ඒ කාමරය ඇතුළත නිර්මාණය කරලා තියෙන්නේ මෙහෙමයි:
රුවන්වැලි සෑය හදලා සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවරා කරන්න දුටුගැමුණු රජතුමාට වාසනාව ලැබුණේ නැහැ. සෑයේ කොත (Spire) එක සහ හතරැස් කොටුව විතරක් ඉතිරි වෙලා තියෙද්දී රජතුමා දරුණු ලෙස රෝගාතුර වුණා.
රජුගේ අවසාන ආශාව වුණේ සෑය සම්පූර්ණයෙන් දැකබලා ගැනීමයි. එතකොට රජුගේ මල්ලි, සද්ධාතිස්ස කුමාරයා අපූරු වැඩක් කළා. ඔහු සුදු රෙදිවලින් සෑයේ ඉතිරි කොටස වහලා, එක රැයකින් ලී සහ රෙදිවලින් ව්යාජ කොතක් හැදුවා (හරියට සෑය සම්පූර්ණයෙන්ම හදලා ඉවරයි වගේ රජතුමාට පේන්න).
ඊටපස්සේ රජතුමාව ඇඳ පිටින්ම සෑය ගාවට කැඳවාගෙන ආවා. රජතුමා නිමවුණු සෑය දෙස බලාගෙන, තමන් ජීවිත කාලය පුරාම කරපු පින්කම් ලියපු "පින් පොත" කියවන්න කිව්වා. සෑය දෙස බලාගෙනම, සිතේ ඇතිවුණු මහත් ශ්රද්ධාව සහ ප්රීතිය නිසාම දුටුගැමුණු රජතුමා අවසාන හුස්ම හෙළලා තුෂිත දිව්ය ලෝකයේ උපන්නා කියලා ඉතිහාසයේ කියවෙනවා. පස්සේ සද්ධාතිස්ස රජතුමා තමයි සෑයේ ඉතිරි වැඩ කොටස නිල වශයෙන් සම්පූර්ණ කළේ.